همين امر سبب پيدايش شمارى از مذاهب كلامي گرديد . همچنانكه بعضي از موارد نزاع واختلاف متكلّمان نيز به اختلاف نظر در فهم وتبيين مباحث عام فلسفي بازگشت مىكرد وارتباطي به عقايد ديني نداشت . « 1 » استمرار اين روش وآميختگى فزون از حدّ معارف اسلامى با فلسفهء بشرى به اعتراض وانتقاد گروهى از انديشمندان مسلمان انجاميد وآنان را به چاره‌انديشى براي تفكيك وتهذيب مسائل اعتقادي از مباحث علمي وفلسفي واداشت . « 2 » برخى از آنان نيز گام را فراتر نهاده وبه مقابله با منطق برخاستند واين دانش آلى را عامل گمراهى خواندند . « 3 » ناگفته نماند كه بيشتر اين حركتهاى اصلاح طلبانه - وأحيانا دلسوزانه - از سوى دانشمندان عامّه انجام گرفت وبخاطر عوامل چندى - كه يادآورى وبررسى آنها گفتارى جداگانه را مىطلبد - آنگونه كه بايد ، سودمند نيفتاد وبه بيراهه نيز كشيده شد . د - مخالفت بزرگان از محدّثان أهل سنّت ورهبران ديني مذاهب عامّه با پرداختن به تحقيقات كلامي امرى نيست كه بر پژوهشگران پوشيده باشد . از كساني چون شافعي ، أحمد بن حنبل ، مالك بن انس ، سفيان ثوري وبه تعبير غزالى در احياء العلوم : « جميع أهل الحديث من السّلف » سخنانى در نهى از اشتغال به كلام وبحث‌هاى اعتقادي نقل شده است . « 4 » عدّه‌اى از نويسندگان منشأ اصلى اين مخالفت را همان آميزش كلام با فلسفه - و

--> شد ودرگيريهاى علمي وسياسي شديدي را بين طرفداران مكتب اعتزال واشعرى پديد آورد ( دوران محنت ) . درحالىكه شيعهء اماميه با بهره‌گيرى از رهنمودهاى پيشوايان معصوم دين ، گرد اين بحث نگشت . در اين زمينه به تفسير « البيان » ( جلد اوّل / 429 - 440 ) رجوع شود . ( 1 ) - براي آشنايى با اين موارد كافى است كتابهاى « ملل ونحل » شهرستانى و « الفصل » ابن حزم ديده شود . ( 2 ) - أبو حامد محمّد غزالى متوفّى به سال 505 را مىتوان از پيشگامان اين حركت در جامعهء أهل سنّت دانست . وى گذشته از كتاب « تهافت الفلاسفة » - كه در آن بيشتر به نفى روشهاى فلسفي پرداخته - در كتاب « احياء العلوم » بر لزوم فراگيرى عقايد ديني از طريق كتاب وسنت تأكيد نموده است . البتّه أو نه تنها با منطق مخالفت نكرده ، بلكه از اهميّت آن نيز سخن گفته است ( ر . ك . فرهنگ ومعارف اسلامى 4 / 385 + نشريهء تحقيقات اسلامى شمارهء اوّل ، صفحهء 48 ) ( 3 ) - از اين شمارند : ابن تيمية ( تقى الدّين أحمد بن عبد الحليم متوفّى به سال 728 ) دمشقي ، پيشواى مذهب سلفى كه كتابي بنام « الردّ على المنطقيّين » نگاشته است ، تاج الدين سبكى ( متوفى به سال 770 ) صاحب كتاب « القول المشرق في تحريم المنطق » ، جلال الدين سيوطى ( متوفى به سال 911 ) در كتاب « صون المنطق والكلام عن فنّى المنطق والكلام » وابن الصّلاح ( متوفّى به سال 643 ) . ( 4 ) - ر . ك . احياء العلوم 1 / 100 - 101 + مقدمهء فارسي كتاب أنوار الملكوت / 14 - 20 + تاريخ علم كلام / 26 - 28 + المحجة البيضاء 1 / 259 - 263 + بيست گفتار دكتر مهدى محقق / 11 - 12 . غزالى مىگويد : « قال الشافعي حكمي في أصحاب الكلام ان يضربوا بالجريد ويطاف بهم في العشائر والقبائل . ويقال : هذا جزاء من ترك الكتاب والسّنّة واخذ في الكلام » . ونيز موفّق الدين ابن قدامهء مقدسي ( متوفى به سال 620 ه . ) كتابي بنام « تحريم النظر في كتب أهل الكلام » در ردّ علي بن عقيل نوشته ودر آن به نقل قول بسيارى از دانشمندان أهل سنّت در حرمت علم كلام پرداخته است . اين كتاب در سال 1962 در لندن توسّط كمپانى لوزاك منتشر شده است .